تاریخچه ی تئاتر در ایران

از این پس ، برای آگاهی بیشتر دوستان و علاقه مندان به هنر تئاتر ، به طور خلاصه و به گونه ای که باعث خستگی عزیزان نگردد ، می پردازم به تاریخچه ی تئاتر ایران.اظهار نظر ، پیشنهاد و خواسته های شما بی شک ادامه ی این راه را برایم هموار تر خواهد کرد.

بنا به گفته ی" الول ساتن " اولین کسی که به نضج و پیدایش نهضت تئاتر ایران کمک کرد ، ناصرالدین  شاه قاجار بود که در سال 1290 هجری که وی سفری به فرنگستان کرد ، تئاتر اروپایی را اندکی دیده بود و چون به ایران بازگشت ، مسبب تحولی در اجرای تعزیه های در باری گردید.در این دوره بود که تکیه ی دولت ساخته شد و بدعت دیگر ، وجود تعزیه گردان بود که معادل ناظم نمایش یا رژیسور می باشد.

مقارن این احوال بود که نخستین رشته از نمایش های غیر مذهبی به زبان فارسی نوشته و بازی شد.چندین نمایش کوچک  که موضوع آنها ، اوضاع اجتماعی ایران بود از خامه ی " میرزا ملکم خان " تراوش نمود و نیز ترجمه  های مشهور وزیر خان لنکران – حکایت دزد خرس افکن – که اصل ترکی آنها را فتحعلی آخوند زاده نوشته بود. و نیز به دستور شخص ناصرالدین شاه قاجار بود که در محل دارالفنون زیر نظر میرزا علی اکبر مزین الدوله نقاش تئاتری ، دایر گردید.

با طلوع مشروطیت در ایران به سال 1324 هجری قمری ، جوش و خروش عجیبی در زمینه ی ادبیات و فرهنگ به وجود آمد و تئاتر ، مانند هر شعبه ی دیگری از شعب ادبی و ذوقی ، از این تحول عظیم بهره مند گردید.جماعات هنرپیشگان و تئاتر ها ی متعددی در این دوره پدید آمد که ذکر همه ی آنها از حوصله ی این مختصر بیرون است.

اولین اینها ، تئاتر فرهنگ بود که  در عمارت مسعودیه نمایش می داد.یعنی بنایی بود  که  به اسم مسعود میرزا ظل السلطان معروف بود و بعد ها شد وزارت فرهنگ .بعضی از اعضای تئاتر فرهنگ در رشته های دیگری شهرت پیدا کردند که از آن جمله بودند:

محمد علی فروغی ، عبداله مستوفی ، علی اکبر داورفر ، فهیم الملک و سید علی نصر یعنی کسی که او را پدر تئاتر ایران نامیده اند.

تئاتر دومی ، تئاتر ملی نام داشت که از قضا سید علی نصر نیز عضو آن بود.این تئاتر را سید عبدالکریم محقق الدوله در سال 1329 هجری قمری بنا کرد.مرکز فعالیت این گروه ، در محل هتل فاروس در لاله زار بود و شاید بتوان گفت که لاله زار ، مرکز فعالیت های تئاتر تهران گردید.

در سال 1334 هجری قمری ، سید علی نصر ضمن بازگشت از سفر اروپا ، کمدی ایران را تاسیس نمود که ده سال باقی بود و این موسسه ، اولین موسسه ی منظم تهران به شمار می رفت و وزارت تئاتر ایران ، این تئاتر را به رسمیت شناخت.بسیاری از هنر پیشگان نامی آن دوران در این تئاتر ، فن هنرپیشگی را فرا گرفتند که از آن جمله اند:

بهرامی ، رفیع حالتی ، فضل اله بایگان ، غلامرضا فکری ، علی اصغر گرمسیری و سایرین که در حوصله ی این مقال نمی باشد.

کمدی ایران ، در تاریخ تئاتر ایران نیز اهمیت به سزایی دارد ، زیرا بسیاری از نمایشات خود را در عمارت جدید التاسیس" گراند هتل" در خیابان لاله زار ، عرضه داشت و همین عمارت بود که بعدها مبدل به تماشاخانه ی تهران گردید.( اگر خاطرتان باشد ، مرحوم علی حاتمی در سریال به یاد ماندنی " هزار دستان " از این عمارت در ساخت سریال ، استفاده کرد).

تئاتر هایی در طول 15 یا بیست سال بعد از این ، پا به عرصه ی وجود نهادند که  می توان به اجمال اشاره کرد:

تئاتر نکیسا ، که به دست ارباب افلاطون شاهرخ ایجاد گردید و خود ارباب افلاطون ، نمایشهای تاریخی چندی را نوشت.جامعه ی باربد را ابراهیم مهرتاش به وجود آورد که به تکامل و پیشرفت صنعت تئاتر ایران ، کمک شایانی کرد و پاره ای از مظاهر ذوقی باستانی ایران و فولکلور را زنده نمود. هر دو تئاتر ، یعنی نکیسا و باربد ، به منزله ی مدرسه ای بود که در آن هنر پیشگان فراوانی ، تربیت یافتند.دو نفر دیگر به نامهای میرسیف الدین کرمانشاهی و علی دریا بیگی ، مسئول پیدایش مدارس هنرپیشگی در ایران بودند. با این همه ، تا اینجا ، هنوز تئاتر به معنای تئاتر دائمی به وجود نیامده بود و این مطلب ، موضوع بحث آینده خواهد بود.

اما آنچه برا یم مهم می باشد این است که به خصوص  هنرجویان و علاقه مندان به تئاتر ، این نوشته را به دقت بخوانند و اظهار نظر کنند.حتی  از پیشکسوتان هم چنین انتظاری دارم.فقط خواهش می کنم در صورت امکان ، نظرات خود را با عباراتی که برای برخی افراد به صورت کلیشه در آمده بیان نکنید و خوبی یا بدی این مطلب و یا انتظاری  را که دارید ، موجز ، اما منطقی و هنری بنویسید.منتظر حرف نو ، راه نو و نگاه نو شما هستم.

                                                                                                                       نعمت نعمتی